baner Wychowanie i profilaktyka

 

Od kilku lat zainteresowanie psychologii edukacyjnej koncentruje się na procesach zachodzących w tzw. „okresach przejścia" (transition) na kolejne etapy edukacji. Z badań prowadzonych między innymi na zlecenie Komisji Europejskiej wynika, że wzrasta procent uczniów zagrożonych wypadnięciem z systemu edukacji. Wzrost liczy uczniów zagrożonych wykluczeniem następuje w trakcie pokonywania kolejnych progów edukacyjnych. Po przejściu z przedszkola do szkoły 7- 8% dzieci ma kłopoty z dostosowaniem się do nowego otoczenia, nowego środowiska społecznego i nowych wymagań. Największy wzrost, skokowy, jest notowany w pierwszych klasach szkół II stopnia (odpowiedników gimnazjum). Trudności adaptacyjne ujawnia aż 20 - 25% uczniów. Te rezultaty pokrywają się w znacznej mierze z wynikami badań Instytutu Spraw Publicznych w Polsce monitorujących wprowadzenie gimnazjum.


Trudności z adaptacją objawiają się stopniowym spadkiem aktywności i utratą motywacji do nauki, izolowaniem się od rówieśników lub agresją, wagarami, częstymi zwolnieniami lekarskimi, fobią szkolną, porzuceniem szkoły, sięganiem po środki psychoaktywne (alkohol, narkotyki, leki) i innymi zachowaniami dysfunkcyjnymi. Prowadzone w tej grupie uczniów badania psychologiczne pozwoliły ustalić problemy przeżywane przez uczniów na poziomie wewnętrznym:

  • Obniżenie poczucia własnej kompetencji (czują się głupsi i gorsi od rówieśników);
  • Spadek koncentracji uwagi;
  • Obniżenie nastroju i napędu, uczucie pustki i nudy;
  • Poczucie bezradności i osamotnienia;
  • Lęk i niepokój, obawa przed ośmieszeniem się;
  • Złość, żal, rozgoryczenie;
  • Dolegliwości somatyczne: bóle głowy, bóle brzucha, pokrzywka.

Warto podkreślić, że wymieniona wyżej lista problemów pokrywa się z listą podręcznikowych objawów tzw. depresji reaktywnej. Fakt, iż blisko jedna czwarta populacji wczesnych nastolatków przeżywa stany depresyjne o różnej głębokości, musi budzić niepokój. Przejście do gimnazjum ma miejsce w początkowej i najtrudniejszej fazie okresu dojrzewania.
Realizowane w ostatnich latach badania podłużne pozwoliły opisać wpływ przejścia do szkoły II stopnia na nie całkiem jeszcze okrzepłą osobowości uczniów, a także zidentyfikować niektóre czynniki ryzyka związane z klimatem społecznym szkoły. Zdaniem S. Harter (1996) i J. Eccles`a (1990), za trudności uczniów w znacznej mierze odpowiada sama szkoła, której klimat, a zwłaszcza relacje nauczyciel-uczeń są sprzeczne z potrzebami rozwojowymi wczesnych nastolatków. Postawy i niepożądane zachowania uczniów są przejawami frustracji związanej z trudnościami adaptacyjnymi w nowym środowisku. Znaczna część uczniów w tym okresie rozwoju nie posiada jeszcze wystarczających umiejętności psychologicznych i społecznych, by radzić sobie z nowymi i dużymi wyzwaniami. Wymagają wsparcia i bardziej opiekuńczego traktowania ze strony nauczycieli właśnie w I klasie. Tymczasem większość gimnazjów daje uczniom miesiąc na przystosowanie się, a następnie zaczyna ich traktować jak np. licealistów i oczekiwać podobnego stopnia dojrzałości. Mówiąc w uproszczeniu, nauczyciele zbyt wcześnie traktują uczniów jak dorosłych. Gimnazjalista w I klasie nie jest jeszcze młodzieżą. Znajduje się na pomoście pomiędzy dzieciństwem a dorosłością i dorośli muszą mu pomóc bezpiecznie przejść przez tę kładkę. Wsparcie udzielone na początku tego etapu edukacji skutkuje spadkiem trudności uczniów i zmniejszeniem się liczby problemów wychowawczych w następnych klasach.
Rezultaty i wnioski z najnowszych badań zostały uwzględnione w programie Golden Five. Przełożono je na praktyczne wskazania dla nauczycieli. Otrzymują oni kilkadziesiąt „Złotych Zasad", postępowania, które wdrażają podczas codziennej pracy dydaktycznej i wychowawczej w klasach.

Więcej można przeczytać w:
1. J. Szymańska „Przekraczanie progów edukacyjnych przez uczniów". Remedium
nr 7-8, 2005 r.

2. J. Szymańska „Dyscyplina czy budowanie klimatu?". Remedium nr 10, 2005 r.

3. J. Szymańska „Warunki skuteczności szkolnej profilaktyki". Remedium nr 8,.2007.

4. J. Szymańska, D. Macander „Program Golden Five".. Remedium nr 10, 2007.

Zaktualizowano: 14 stycznia 2016